Chuỗi bài giảng J-Lens: Góc nhìn Nhật Bản Vol. 3

“Hành trình trở thành ‘con người’ từ cái đuôi:

Nhập môn Shippology”

bởi Tiến sĩ Tojima Sayaka

[Chuỗi bài giảng J-Lens: Góc nhìn Nhật Bản – Vol. 3]

 Chiếc đuôi đã mất nói lên điều gì về con người? Nhập môn Shippology (đuôi học)

Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam (Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản) trân trọng giới thiệu bài giảng “Hành trình trở thành con người’ từ cái đuôi: Nhập môn Shippology” bởi Tiến sĩ Tojima Sayaka thuộc Viện Công nghệ Kyoto.

Từ góc nhìn tiến hóa, con người là loài linh trưởng đặc biệt vì đã tiêu biến chiếc đuôi – một cấu trúc phổ biến từng có ở tổ tiên xa xưa. Dù sự biến mất của chiếc đuôi có vẻ chỉ là một chi tiết nhỏ, nhưng nó lại đặt ra một câu hỏi rất thú vị: vì sao và bằng cách nào con người đã mất đi chiếc đuôi, và điều đó cho chúng ta biết gì về quá trình trở thành con người?

Không những vậy, hình ảnh chiếc đuôi vẫn tồn tại một cách sống động trong trí tưởng tượng của chúng ta. Trong nhiều nền văn hóa và qua các thời kỳ lịch sử, thần thoại, dân gian và các ghi chép lịch sử đều nhắc đến “người có/ mọc đuôi”. Một trong những ghi chép cổ xưa nhất xuất hiện trong Nhật Bản Thư Kỷ (Nihon Shoki) – bộ sử ký cổ nhất của Nhật Bản, có mô tả về những người được cho là có đuôi. Những hình ảnh lặp lại này cho thấy chiếc đuôi vẫn mang ý nghĩa biểu tượng và văn hóa ngay cả sau khi đã biến mất về mặt sinh học, đồng thời gợi mở cho chúng ta suy ngẫm về lý do vì sao một bộ phận cơ thể đã mất đi trong quá trình tiến hóa vẫn tiếp tục khơi gợi sự tò mò và sáng tạo của con người.

Trong bài giảng này, TS. Tojima sẽ giới thiệu phương pháp nghiên cứu liên ngành của cô với tên gọi “Shippology” (đuôi học) – một lĩnh vực nghiên cứu về đuôi từ góc độ sinh học và nhân văn. Dựa trên sinh học tiến hóa và các phát triển khoa học, cô tìm hiểu cách thức và thời điểm loài người mất đi chiếc đuôi, bao gồm những tri thức phát triển phôi thai và giải phẫu so sánh. Đồng thời xem xét khái niệm về đuôi được thể hiện trong các văn bản lịch sử, thần thoại và câu chuyện dân gian.

Bằng cách tiếp cận từ hai hướng khoa học tự nhiên và nhân văn học, bài giảng mở ra một cái nhìn liên ngành về câu hỏi: điều gì làm nên “con người đúng nghĩa”. Thông qua lăng kính của “chiếc đuôi bị mất”, người tham dự sẽ khám phá cách thức tiến hóa sinh học, trí tưởng tượng lịch sử và biểu hiện văn hóa giao thoa trong việc định hình sự hiểu biết của chúng ta về bản sắc con người.

Giới thiệu Chuỗi bài giảng “J-Lens: Góc nhìn Nhật Bản” 

J-Lens mang đến cơ hội cho khán giả Việt Nam khám phá Nhật Bản thông qua các “lăng kính” trí tuệ đa dạng, mở ra những hiểu biết mới lạ về văn hóa, xã hội và lịch sử đất nước này. Mỗi bài giảng sẽ truyền đạt không chỉ kiến thức thực tiễn mà cả cách các học giả đặt câu hỏi và tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực chuyên môn. Chuỗi bài giảng với góc nhìn đa dạng, hấp dẫn, hứa hẹn sẽ sẽ gợi mở cho khán giả suy nghĩ mới về văn hóa, xã hội và con người.

Nếu có thắc mắc về chương trình hay liên hệ phỏng vấn diễn giả, Quý vị vui lòng liên hệ

Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam

27 Quang Trung, Phường Cửa Nam, Hà Nội, Việt Nam                           

Ms. Ánh 024-3944-7419 (136) / Mr. Osuka 024-3944-7419 (140)  / Mr. Kaneko 024-3944-7419 (127)

https://www.facebook.com/japanfoundation.vietnam/                  https://hn.jpf.go.jp/

(Cho bài giảng tại Hà Nội)

Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN

336 Đ. Nguyễn Trãi, phường Thanh Xuân, Hà Nội

https://ussh.vnu.edu.vn/                                                             contact@ussh.edu.vn

(Cho bài giảng tại TP. HCM)

Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐGQGHCM

10-12 Đinh Tiên Hoàng, phường Sài Gòn, TP.HCM

https://hcmussh.edu.vn/                                                             hcth@hcmussh.edu.vn

■ Đơn vị tổ chức

Chủ trì: Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam (Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản)

Đồng phối hợp: Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQGHCM và ĐHQGHN

■ Thông tin diễn giả　　　

Trợ lý Giáo sư, Tiến sĩ Tojima Sayaka

Hệ Ứng dụng Sinh học, Viện Công nghệ Kyoto

Cô tốt nghiệp Cử nhân Văn học tại Khoa Văn thư, Đại học Nữ sinh Nara, nơi cô theo học và nghiên cứu về khảo cổ học động vật. Cô nhận bằng Tiến sĩ Khoa học tại Trường Cao học Khoa học, Đại học Kyoto vào năm 2014.

Sau khi hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh sau tiến sĩ kéo dài ba năm tại Phòng thí nghiệm Sinh học Phát triển, Trường Cao học Khoa học, Đại học Kyoto, cô được bổ nhiệm làm Trợ lý Giáo sư tại Bộ môn Giải phẫu học và Sinh học Tế bào, Trường Cao học Y học, Đại học Thành phố Osaka vào năm 2017. Tháng 10 năm 2021, cô chuyển sang công tác tại Trung tâm Nghiên cứu Tiên tiến Hakubi, Đại học Kyoto – một chương trình nhằm nuôi dưỡng và hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ triển vọng. Từ tháng 4 năm 2025, cô đảm nhiệm vị trí công tác tại cơ sở hiện tại.

Hướng nghiên cứu của cô tập trung vào việc làm rõ quá trình con người mất đi chiếc đuôi thông qua cách tiếp cận liên ngành giữa sinh học tiến hóa và sinh học phát triển, đồng thời phân tích các hình ảnh và biểu trưng về đuôi trong lịch sử nhằm truy vết những biến đổi trong nhận thức đặc thù của con người. Cô gọi cách tiếp cận nghiên cứu đa lĩnh vực về “đuôi” của mình là “Shippology” (từ shippo trong tiếng Nhật, có nghĩa là “đuôi”). Thông qua các nghiên cứu này, cô hướng tới việc xây dựng một cách hiểu toàn diện về quá trình hình thành con người với tư cách là “con người thực thụ”.

Các công trình đã xuất bản tiêu biểu:

“Nghiên cứu về đuôi” (Kobunsha, 2024)

“Khảo cổ học cho tuổi 13: Vì sao con người không có đuôi? Câu chuyện về hai lần tiêu biến (Shin Sensha, 2025)