“Hướng dẫn thư viện dành cho người ghét đọc” và câu trả lời cho câu hỏi “vì sao con người đọc sách”

“Hướng dẫn thư viện dành cho người ghét đọc” của Aoya Mami là một cuốn tiểu thuyết mang đến cảm giác đặc biệt ngay từ nhan đề. “Người ghét đọc” và “thư viện” vốn là hai khái niệm tưởng như không liên quan đến nhau. Nếu đã không thích đọc sách, tại sao lại bước vào thư viện? Chính sự đối lập này tạo nên điểm hấp dẫn đầu tiên của tác phẩm, đồng thời cũng hé mở chủ đề mà cuốn sách muốn hướng tới: đôi khi, những người cảm thấy mình xa cách với sách vở lại chính là những người cần sách theo một cách nào đó.

Câu chuyện xoay quanh Arasaka Kouji, một học sinh trung học không có thiện cảm với việc đọc sách. Cậu tham gia ban thư viện không phải vì yêu thích sách vở, mà đơn giản chỉ vì muốn chọn một công việc nhẹ nhàng sau khi rời khỏi câu lạc bộ mỹ thuật. Thế nhưng lựa chọn tưởng như tạm bợ ấy vô tình kéo cậu đến gần hơn với thế giới mà bản thân luôn muốn tránh xa. Trong buổi họp đầu tiên của ban thư viện, khi mọi người hào hứng chia sẻ về những cuốn sách yêu thích, Arasaka thẳng thắn nói rằng mình không có cuốn nào đặc biệt thích cả. Không ngờ chính câu trả lời đó khiến cô thủ thư Kawarai chú ý đến cậu. Cô muốn khôi phục tờ báo thư viện đã ngừng hoạt động nhiều năm, nhưng điều cô thật sự mong muốn không phải là làm một tờ báo dành cho những người vốn đã yêu sách. Cô muốn ngay cả những học sinh chưa từng bước vào thư viện, hay những người không có hứng thú với việc đọc, cũng sẽ muốn cầm nó lên xem. Và vì bản thân là một người yêu sách từ lâu, cô cảm thấy mình không thể hiểu được suy nghĩ của những người “ghét đọc”. Chính vì thế, Arasaka – một người không thích sách – trở thành người phù hợp nhất cho công việc này. Từ đây, Arasaka bắt đầu làm việc cùng Fujiu Hotaru, cô bạn cùng lớp nổi tiếng mê sách.

Điều đáng chú ý là tác phẩm không xây dựng Arasaka theo mô-típ quen thuộc của kiểu nhân vật “ngoài mặt ghét nhưng thật ra rất có năng khiếu văn chương”. Sự khó chịu của cậu với sách có nguyên nhân rõ ràng và gắn với chính cách cậu cảm nhận thế giới. Vì có chứng liên giác quan, Arasaka nhìn thấy màu sắc và cảm giác đặc biệt từ chữ viết, khiến việc đọc đôi khi trở thành một trải nghiệm áp lực hơn là thư giãn. Chi tiết này giúp nhân vật trở nên thuyết phục hơn, đồng thời khiến việc “ghét đọc sách” trong truyện không bị nhìn nhận như một đặc điểm hời hợt hay mang tính gây chú ý. Ngược lại với Arasaka là Fujiu Hotaru – một cô gái gần như dành toàn bộ thời gian cho sách. Tuy nhiên, Hotaru cũng không phải hình mẫu “thiếu nữ văn học” lý tưởng thường thấy trong các tiểu thuyết thanh xuân Nhật Bản. Cô khép kín, ít giao tiếp, luôn ngồi đọc sách một mình và bị bạn bè xem là lập dị. Khả năng thấu hiểu sách của cô không đồng nghĩa với việc cô giỏi kết nối với con người ngoài đời thực. Chính vì thế, mối quan hệ giữa Arasaka và Hotaru không phát triển theo hướng “cứu rỗi” lãng mạn hóa, mà giống như quá trình hai người dần nhìn thấy ở đối phương một cách tiếp cận khác với thế giới.

Điểm nổi bật của “Hướng dẫn thư viện dành cho người ghét đọc” nằm ở cách tác phẩm sử dụng sách như một cách thức để khám phá con người. Trong quá trình làm báo thư viện, Arasaka và Hotaru phải đi xin bài cảm nhận sách từ giáo viên và học sinh trong trường. Những bài cảm nhận ấy không đơn thuần là ý kiến về tác phẩm văn học, mà dần trở thành những mảnh ghép hé lộ tính cách, ký ức và tổn thương của từng nhân vật. Có người cố tình không ghi tên cuốn sách mình viết về, có người yêu cầu Arasaka cũng phải viết cảm nhận đáp lại. Những yêu cầu tưởng như kỳ quặc ấy dần dẫn câu chuyện đến một vụ việc xảy ra từ nhiều năm trước trong trường, đồng thời kéo theo những mâu thuẫn và cảm xúc mà các nhân vật vẫn luôn che giấu.

Dù mang màu sắc kỳ bí nhưng cuốn sách không tập trung vào cảm giác căng thẳng hay những cú xoay chuyển bất ngờ, điều khiến tác phẩm để lại dư âm nằm ở phần đối thoại xoay quanh việc đọc và ý nghĩa của sách trong đời sống. Một trong những đoạn được nhắc đến nhiều nhất là khi Arasaka hỏi Hotaru vì sao cô đọc nhiều đến vậy. Câu trả lời của Hotaru không mang tính “ca ngợi sách vở” theo kiểu quen thuộc. Cô cho rằng việc đọc giúp mình có thêm nhiều cách để suy nghĩ về con người. Khi gặp một người đáng ghét ngoài đời, thay vì lập tức phủ nhận họ, cô sẽ thử nghĩ xem liệu họ có lý do gì không, hoặc liệu có thể nhìn vấn đề theo một hướng khác hay không. Đọc sách, theo cách đó, giống như việc mở rộng khả năng cảm thông và tạo thêm “đường lui” cho suy nghĩ của bản thân. Chính góc nhìn này khiến “Hướng dẫn thư viện dành cho người ghét đọc” trở nên khác biệt so với nhiều tiểu thuyết thanh xuân khác có cùng chủ đề. Tác phẩm không xem việc đọc là một thú vui cao cấp hay một tiêu chuẩn để đánh giá con người. Nó cũng không cố gắng biến nhân vật “ghét đọc” thành một người yêu sách hoàn toàn sau vài biến cố. Điều cuốn tiểu thuyết hướng tới là một điều nhẹ nhàng hơn: sách không nhất thiết phải trở thành trung tâm cuộc sống, nhưng đôi khi chúng có thể giúp con người hiểu nhau hơn một chút, hoặc hiểu chính mình rõ hơn một chút.

Sau cùng, “Hướng dẫn thư viện dành cho người ghét đọc” không cố đưa ra kết luận rằng ai cũng nên yêu thích sách. Điều nó làm được là khiến người đọc nhìn việc đọc dưới một góc độ khác. Sách không phải lúc nào cũng là công cụ để “nâng cao bản thân”, cũng không phải thứ chỉ dành cho những người vốn yêu văn chương. Đôi khi, chúng chỉ đơn giản là nơi lưu giữ rất nhiều cách sống, rất nhiều cảm xúc và rất nhiều con người khác nhau. Và biết đâu, vào một thời điểm nào đó trong cuộc sống, giữa vô số câu chuyện ấy, mỗi người sẽ tìm được một trang viết dành cho riêng mình.